Een chatbot die vragen van omwonenden beantwoordt, een AI-impressie van het nieuwe plein, een projectupdate waarvan de eerste versie uit een taalmodel komt: in veel bouw- en infraprojecten is AI al gewoon onderdeel van de communicatie. Sinds 2 augustus 2026 gelden daarvoor Europese transparantieregels. Tegelijk is de AI-verordening deze zomer op onderdelen aangepast. Wat geldt er nu precies, wat is uitgesteld en wat moet je als opdrachtgever, aannemer of omgevingsmanager concreet regelen? Dit artikel zet de stand van zaken per oktober 2026 op een rij.

Eerst de basis: welke rol heb jij?

De AI-verordening (Verordening (EU) 2024/1689) trad op 1 augustus 2024 in werking en wordt in fasen van toepassing, zo meldde de Rijksoverheid. De verordening maakt onderscheid tussen de aanbieder, die een AI-systeem ontwikkelt en op de markt brengt, en de gebruiksverantwoordelijke, de organisatie die het systeem onder eigen verantwoordelijkheid inzet. Een gemeente of aannemer die een chatbot in de projectcommunicatie gebruikt, is in de regel gebruiksverantwoordelijke. De softwareleverancier is meestal aanbieder.

Dat onderscheid is belangrijk, want de plichten verschillen. Sommige verplichtingen liggen vooral bij de aanbieder, andere bij jou. En sommige, zoals AI-geletterdheid, gelden voor allebei.

AI-geletterdheid: sinds februari 2025, inmiddels anders geformuleerd

Artikel 4 over AI-geletterdheid geldt sinds 2 februari 2025, tegelijk met de eerste verboden AI-toepassingen (Rijksoverheid, 3 februari 2025). Oorspronkelijk moesten aanbieders en gebruiksverantwoordelijken "zorgen" voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel.

Die tekst is gewijzigd door de Digitale omnibus inzake AI (Verordening (EU) 2026/1744). Die verordening is op 8 juli 2026 vastgesteld, op 24 juli 2026 gepubliceerd en op 27 juli 2026 in werking getreden (Europese Commissie). Volgens de nieuwe tekst nemen organisaties maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen. Ze houden daarbij rekening met kennis, ervaring, de context van het gebruik en de mensen op wie het systeem wordt toegepast. De tekst zegt er uitdrukkelijk bij dat je geen bepaald niveau per individu hoeft te garanderen. De Commissie en de lidstaten krijgen een grotere rol in het ondersteunen van organisaties, vooral in het mkb.

Lees dat niet als vrijbrief. De plicht om er werk van te maken blijft. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) adviseert in haar handreiking "Verder bouwen aan AI-geletterdheid" (oktober 2025) een doorlopende aanpak in vier stappen: in kaart brengen welke AI-systemen je gebruikt en wie ermee werkt, doelen bepalen op basis van risico, uitvoeren met training en governance, en evalueren. De AP noemt ook expliciet dat personeel van opdrachtnemers en dienstverleners die namens jouw organisatie AI inzetten, meetelt. Voor projectcommunicatie is dat relevant: vaak schrijft een extern communicatiebureau of de aannemer mee aan berichten van de opdrachtgever.

Transparantie: wat sinds 2 augustus 2026 geldt

De transparantieverplichtingen van artikel 50 zijn op 2 augustus 2026 van toepassing geworden, zoals oorspronkelijk gepland. De omnibus heeft die datum niet verschoven. Voor projectcommunicatie zijn vier onderdelen relevant.

• Chatbots (lid 1). Een AI-systeem dat rechtstreeks met mensen communiceert, moet zo zijn ontworpen dat mensen weten dat ze met AI te maken hebben. Dat hoeft niet als dat voor een redelijk geïnformeerde, oplettende persoon al duidelijk is uit de context. Formeel ligt deze plicht bij de aanbieder.

• Machineleesbare markering (lid 2). Aanbieders van systemen die synthetische tekst, beeld, audio of video maken, moeten die output machineleesbaar markeren. Dat geldt niet voor ondersteunende standaardbewerking, zoals spellingscontrole.

• Deepfakes (lid 4). Wie als gebruiksverantwoordelijke beeld, audio of video maakt of bewerkt dat lijkt op bestaande personen, plaatsen, objecten of gebeurtenissen en ten onrechte echt kan lijken, moet melden dat het kunstmatig is.

• Tekst over zaken van algemeen belang (lid 4). Publiceer je AI-gegenereerde tekst om het publiek te informeren over zaken van algemeen belang, dan meld je dat. Die plicht vervalt als een persoon of organisatie met redactionele verantwoordelijkheid de tekst echt heeft beoordeeld.

Volgens lid 5 moet de informatie duidelijk zijn, uiterlijk bij de eerste interactie of blootstelling worden gegeven en aan toegankelijkheidseisen voldoen. Op overtreding staan boetes tot 15 miljoen euro of 3 procent van de wereldwijde jaaromzet, aldus de Europese Commissie.

Er is één overgangsregeling. Aanbieders van generatieve AI-systemen die al vóór 2 augustus 2026 op de markt waren, hebben voor de machineleesbare markering tot 2 december 2026. Het oorspronkelijke voorstel van de Commissie van 19 november 2025 rekende met een langere termijn. De Raad gaf op 29 juni 2026 definitief groen licht voor de kortere variant. Let op: deze overgangstermijn geldt alleen voor de markering door aanbieders. De meldplicht voor chatbots en de labelplicht voor deepfakes en tekst gelden sinds 2 augustus 2026 gewoon.

Wat de omnibus wel en niet uitstelt

In de berichtgeving over "uitstel van de AI Act" gaat het vooral over hoog-risico-AI. De regels voor systemen uit bijlage III schuiven door naar 2 december 2027, en voor AI in producten uit bijlage I naar 2 augustus 2028 (Europese Commissie, 27 juli 2026). Een informatieve chatbot of een AI-tekstassistent voor projectupdates valt doorgaans niet onder hoog risico. Voor de meeste communicatietoepassingen is het uitstel dus weinig relevant: AI-geletterdheid en transparantie gelden gewoon.

Het Europees Parlement stemde op 11 juni 2026 in, de Raad op 29 juni 2026. Wil je de geconsolideerde tekst lezen, dan staat de versie van 27 juli 2026 op EUR-Lex.

Richtsnoeren en gedragscode: hoe de Commissie de regels uitlegt

Op 20 juli 2026 publiceerde de Commissie definitieve richtsnoeren over de transparantieverplichtingen. Daarnaast is er een vrijwillige gedragscode voor transparantie van AI-gegenereerde content, die de Commissie in juli 2026 toereikend heeft verklaard. De EU heeft ook iconen beschikbaar gesteld om AI-content te labelen. Gebruik ervan is niet verplicht, maar het is een herkenbare en verdedigbare keuze.

Uit de richtsnoeren komen een paar punten naar voren die voor communicatieteams praktisch zijn, zoals samengevat door onder meer advocatenkantoor Faegre Drinker. Een verwijzing in de gebruiksvoorwaarden of alleen metadata is niet genoeg om duidelijk te maken dat iemand met AI praat. Een algemene naam als "assistent" ook niet. En bij de uitzondering voor tekst telt alleen echte redactionele verantwoordelijkheid: een routinematige controle volstaat niet.

Wie houdt in Nederland toezicht?

Nederland moet de handhaving nog in een eigen wet regelen. Het conceptwetsvoorstel Uitvoeringswet AI-verordening lag van 20 april tot 1 juni 2026 in internetconsultatie. Daarin houden bestaande toezichthouders toezicht binnen hun eigen domein, en krijgen de AP en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur een coördinerende rol. Uit een reactie van de Raad van State op dat concept (8 juli 2026) blijkt dat de AP en de AFM in het concept markttoezichthouder worden voor de transparantieverplichtingen. Bij het schrijven van dit artikel was die wet nog niet aangenomen. De verplichtingen zelf gelden wel al, omdat de AI-verordening rechtstreeks werkt.

Wat betekent dit voor je projectcommunicatie?

Neem de chatbot op je projectwebsite of in je omgevingsapp. Formeel moet de aanbieder het systeem zo bouwen dat de melding mogelijk is. Maar jij bepaalt hoe de chatbot heet, hoe het welkomstbericht luidt en waar hij staat. Zorg dat bij het eerste contact staat dat het om een AI-assistent gaat, bijvoorbeeld: "Je stelt je vraag aan een AI-assistent. Die antwoordt op basis van informatie over dit project en kan fouten maken." De overheidsbrede handreiking generatieve AI voegt daar terecht aan toe dat inwoners altijd een mens moeten kunnen bereiken. Zet dus een telefoonnummer, e-mailadres of formulier direct naast de chatbot.

Bronvermelding helpt ook. Een chatbot die antwoorden baseert op je eigen projectdocumenten en de bron toont, zoals de AI-chatbot in het bouwen.app-platform, maakt het voor bewoners makkelijker om een antwoord te controleren. Dat vervangt de AI-melding niet; het zijn twee aparte dingen.

Dan beeld. Veel projecten gebruiken impressies van de toekomstige situatie. Een realistisch AI-beeld van een bestaande straat kan onder de deepfake-definitie vallen als het ten onrechte echt kan lijken. Label AI-impressies daarom altijd, bijvoorbeeld met "Impressie gemaakt met AI" in het bijschrift of met een EU-icoon. Wees extra voorzichtig met AI-beelden van herkenbare personen, zoals een gegenereerde wethouder bij de eerste paal. Dat is precies het soort content waarvoor de regels bedoeld zijn.

Ten slotte tekst. Informatie over omleidingen, bouwhinder of besluitvorming kan al snel gelden als informatie over zaken van algemeen belang. Laat je AI een eerste versie van een projectupdate schrijven en controleert en bewerkt een medewerker die inhoudelijk, dan valt dat onder de redactionele uitzondering. Publiceer je automatisch gegenereerde tekst zonder echte controle, bijvoorbeeld een automatische samenvatting, dan label je die. Leg in je werkwijze vast wie eindredactie doet. Hoe je goede projectteksten met AI schrijft, lees je in ons artikel over projectteksten schrijven met AI.

Beleid en training: een werkbare aanpak

Een uitgebreid AI-programma is voor de meeste projectorganisaties niet nodig. Een compacte aanpak volstaat vaak:

1. Maak een overzicht van de AI-toepassingen in je communicatie: chatbot, tekstassistent, beeldgenerator, transcriptie. Noteer per toepassing wie aanbieder is en wie ermee werkt.

2. Leg spelregels vast: wanneer label je, wie doet eindredactie, welke gegevens mogen niet in een AI-tool. Volgens het overheidsbrede standpunt over generatieve AI mogen overheidsmedewerkers geen generatieve AI onder consumentenvoorwaarden gebruiken, omdat je dan geen afspraken met de leverancier kunt maken. Dat is ook voor marktpartijen een verstandige lijn.

3. Train gericht: een communicatieadviseur die dagelijks met een tekstassistent werkt, heeft andere kennis nodig dan een uitvoerder die bewoners alleen naar de chatbot verwijst. Volgens de AP hoef je het niveau niet per persoon te meten of te certificeren. Je moet wel kunnen laten zien wat je doet.

4. Maak afspraken met leveranciers en partners: vraag aanbieders hoe zij de AI-melding en markering hebben ingericht, en neem AI-afspraken op in de samenwerking met aannemer en communicatiebureau.

5. Evalueer: kijk elk half jaar of het overzicht nog klopt en of labels consequent worden gebruikt.

Conclusie

De Digitale omnibus heeft de AI-verordening verlicht, maar niet op de punten die in projectcommunicatie het meest spelen. AI-geletterdheid is soepeler geformuleerd en blijft een plicht. De transparantieregels voor chatbots, deepfakes en AI-tekst gelden sinds 2 augustus 2026. Alleen de technische markering door aanbieders krijgt uitstel tot 2 december 2026. Het Nederlandse toezicht is nog niet wettelijk geregeld, maar dat maakt de regels niet minder geldend. De beste vervolgstap is klein en concreet: loop deze maand je chatbot, je beeldmateriaal en je redactieproces langs en leg vast wat je labelt en wie controleert.

Wil je zien hoe een AI-chatbot met bronvermelding in een omgevingsapp werkt?

Bekijk wat er voor jouw project mogelijk is. Plan een demo.

Bronnen

• Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), EUR-Lex, 13 juni 2024

• Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), EUR-Lex / Publicatieblad van de EU, 8 juli 2026 (gepubliceerd 24 juli 2026)

• Geconsolideerde versie Verordening (EU) 2024/1689 per 27 juli 2026, EUR-Lex, 27 juli 2026

• Article 50: Transparency obligations, Europese Commissie, AI Act Service Desk, geraadpleegd 16 oktober 2026

• AI Omnibus enters into force, Europese Commissie, 27 juli 2026

• Digital Omnibus on AI Regulation Proposal, Europese Commissie, 19 november 2025

• Artificial intelligence: Council gives final green light to simplify and streamline rules, Raad van de EU, 29 juni 2026

• AI Act: EP approves simplification measures and nudifier app ban, Europees Parlement, 11 juni 2026

• Commission publishes guidelines on transparency obligations for providers and deployers of certain AI systems, Europese Commissie, 20 juli 2026

• Quick Facts: Transparency rules for AI systems, Europese Commissie, geraadpleegd 16 oktober 2026

• Code of Practice on Transparency of AI-generated Content, Europese Commissie, 2026

• EU AI Act: Commission confirms transparency Code of Practice as adequate and publishes final version of its guidelines, Faegre Drinker, juli 2026

• Verder bouwen aan AI-geletterdheid, Autoriteit Persoonsgegevens, oktober 2025

• Europese set regels over AI treedt in werking, Rijksoverheid, 2 augustus 2024

• Europese verboden op ongewenste AI-toepassingen ingegaan, Rijksoverheid, 3 februari 2025

• Consultatie Uitvoeringswet AI-verordening van start, Digitale Overheid (ministerie van BZK), 21 april 2026

• Wetsvoorstel Uitvoeringswet AI-verordening (consultatiereactie), Raad van State, 8 juli 2026

• Government-wide position on the use of generative AI, Rijksoverheid (ministerie van BZK), 31 januari 2025

• Responsible use of generative AI: government-wide guide, Rijksoverheid (ministerie van BZK), 31 januari 2025

Beeld: Fons Heijnsbroek via Unsplash.