Participatie met groepen die je meestal niet hoort: zo krijg je een eerlijker beeld
9
minuten leestijd
·

Een dinsdagavond in een buurthuis. Op de tafels liggen tekeningen van de nieuwe wijkontsluiting, de koffie staat klaar. Er komen veertig mensen. De meesten zijn boven de vijftig, wonen al lang in de buurt en weten hoe ze een zienswijze schrijven. De jonge ouders van twee straten verderop zijn er niet. De eigenaar van de bakkerij op de hoek ook niet, want die staat om vijf uur weer in de winkel. En de bewoners die moeite hebben met lezen, hebben de uitnodigingsbrief waarschijnlijk niet eens geopend.
Na afloop staat in het verslag dat ‘de buurt’ bezorgd is over parkeren. Dat kan kloppen. Maar je weet het niet. Je weet alleen wat de mensen vonden die er wél waren. Dit artikel gaat over dat verschil: hoe je participatie organiseert met groepen die je meestal niet hoort, en hoe je eerlijk rapporteert over wie je wel en niet hebt bereikt. Dat raakt aan de kwaliteit van je project, maar ook aan je verantwoording. Wie een omgevingsvergunning aanvraagt, moet volgens artikel 7.4 van de Omgevingsregeling aangeven of er participatie is geweest, hoe, en met welk resultaat. En sinds 1 januari 2025 geldt de Wet versterking participatie op decentraal niveau, die de inspraakverordening van gemeenten verbreedt tot een participatieverordening.
Wie je hoort, is niet wie er woont
Dat sommige groepen minder vertrouwen hebben in de overheid, laat het Sociaal en Cultureel Planbureau steeds opnieuw zien. In Burgerperspectieven 2026, bericht 1 (maart 2026) geeft 70 procent van de hbo- en wo-opgeleiden het gemeentebestuur een voldoende voor het zorgvuldig afwegen van belangen. Bij mensen met basisonderwijs of vmbo is dat 54 procent. Die cijfers gaan over vertrouwen, niet over opkomst bij bijeenkomsten. Maar het patroon is herkenbaar: wie minder vertrouwen heeft dat zijn belang meeweegt, komt minder snel naar een avond waar dat belang besproken wordt.
Daarnaast is lezen voor een flinke groep een drempel. Volgens het nationale PIAAC-rapport 2023 (december 2024) scoort 15,9 procent van de 16- tot 65-jarigen op taalniveau 1 of lager. Dat zijn ongeveer 2,2 miljoen volwassenen. Een bewonersbrief op A4 met technische termen en een verwijzing naar ‘de stukken ter inzage’ sluit hen in de praktijk uit.
Waarom een informatieavond een scheef beeld geeft
Een informatieavond is niet slecht. Het is een prima manier om mensen te informeren en vragen te beantwoorden. Het probleem ontstaat als je de avond behandelt als peiling. Dan treden vier mechanismen op.
Zelfselectie. Wie komt, heeft tijd, interesse en vaak een uitgesproken mening. Tegenstanders en direct betrokkenen zijn oververtegenwoordigd, de neutrale middengroep ontbreekt.
Tijdstip en plek. Een avond om 19.30 uur valt samen met bedtijd van kinderen, avonddiensten en sluitingstijd van winkels.
Taal en vorm. Een zaal met een microfoon en een presentatie vraagt zelfvertrouwen. Wie de taal minder goed spreekt of niet graag in het openbaar praat, zegt niets of blijft weg.
Groepsdynamiek. De eerste drie sprekers zetten de toon. Een stille meerderheid laat dat gebeuren.
Een open digitale vragenlijst lost dit niet vanzelf op. Ook daar doen vooral betrokken mensen mee. De Provincie Utrecht maakte dat verschil zichtbaar bij de inwonerspeiling over windenergie. Volgens een vraag-en-antwoorddocument van juli 2025 deden 6.965 mensen mee: 2.271 in een representatieve steekproef op geslacht, leeftijd en opleiding, en 4.694 via een open raadpleging. Door beide stromen apart te houden, kon de provincie zien of de open groep afweek. Dat is een les die je ook op projectniveau kunt toepassen. (Dit is een redactionele interpretatie; het document beschrijft de verschillen tussen beide groepen niet.)
Ook ‘naar mensen toe gaan’ is geen garantie. De gemeente Bernheze hield in januari 2026 straatinterviews op vier weekmarkten over participatie. Van de 38 gesproken inwoners was 73 procent ouder dan 45 jaar, en slechts twee waren tussen 18 en 30. Een weekmarkt op woensdagochtend trekt nu eenmaal een bepaald publiek. De les: de plek bepaalt wie je spreekt.
Vier groepen, vier soorten drempels
‘Moeilijk bereikbaar’ is eigenlijk een rare term. Deze groepen zijn prima bereikbaar, alleen niet via de kanalen die organisaties gewend zijn. De tabel vat de belangrijkste drempels samen en wat volgens de bronnen en de praktijk helpt.
Groep | Typische drempel | Wat helpt |
|---|---|---|
Jongeren | Formele bijeenkomsten passen niet; korte horizon; verwachten snel resultaat | Naar school, sportclub of online; kort en concreet; zichtbaar terugkoppelen. De VNG-handreiking kinder- en jongerenparticipatie (2025) bundelt bouwstenen van de Nationale Jeugdraad. |
Mensen met een migratieachtergrond | Taal, wantrouwen jegens de overheid, onbekendheid met procedures | Via sleutelpersonen en plekken waar mensen al komen; eenvoudige taal en beeld; herhaling. Zie KIS (mei 2025). |
Mensen met weinig tijd of laaggeletterdheid | Avondbijeenkomsten, lange teksten, ingewikkelde formulieren | Korte vragen, beeld en audio, gesprek in plaats van brief; meerdere momenten en kanalen. |
Ondernemers | Geen tijd tijdens openingsuren; denken in omzet en bereikbaarheid | Langsgaan in de zaak buiten piekuren; concreet over leveren, laden en lossen en bereikbaarheid; via ondernemersvereniging of winkelstraatmanager. |
Het KIS-onderzoek naar het bereiken van inwoners met een migratieachtergrond gaat over geldzorgen, niet over bouwprojecten. Toch zijn de bevindingen breder bruikbaar: standaardcommunicatie mist deze groep vaak, vertrouwen is de kern, en informele sleutelpersonen, buurthuizen en ontmoetingsplekken zijn de beste ingang. Ook opvallend: mannen zijn vaak lastiger te bereiken dan vrouwen, onder meer omdat activiteiten op werktijden vallen. Het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) geeft vergelijkbaar advies voor de fysieke leefomgeving: bouw eerst aan de relatie, regel kinderopvang en vervoer, en gebruik eenvoudige taal met foto’s en tekeningen. IPLO noemt ook een voorbeeld uit Amsterdam-Zuidoost, waar de omgevingsmanager van de Gaasperdammertunnel Surinaamse bewoners bereikte via een Caribische radiozender.
Voor ondernemers vonden we geen recent landelijk onderzoek dat specifiek over participatie bij bouwprojecten gaat. De adviezen in de tabel zijn daarom gebaseerd op praktijkervaring, niet op onderzoek.
Methoden die verder reiken dan de zaal
Ophaalgesprekken. Je gaat zelf langs: bij de moskee, de basisschool, de voedselbank, de ondernemersvereniging, de jongerenwerker. Je vraagt niet ‘wat vindt u van het plan?’, maar ‘wat merkt u in deze buurt en wat zou dit project voor u moeten oplossen?’. Ophaalgesprekken werken vooral vroeg in een project, als er nog iets te kiezen valt. Leg vast met wie je sprak, zodat je later kunt laten zien welke groepen meedachten.
Straatinterviews en pop-upstands. Een stand bij de supermarkt, het schoolplein of het station levert in korte tijd veel gesprekken op. Kies het tijdstip bewust: het voorbeeld uit Bernheze laat zien dat een markt op een doordeweekse ochtend vooral ouderen trekt. Varieer daarom: een keer ’s ochtends, een keer bij het uitgaan van de school, een keer op zaterdag.
Korte digitale vragen. Eén tot drie vragen, met afbeeldingen, die je in een minuut op je telefoon beantwoordt. Dat verlaagt de drempel voor mensen met weinig tijd. Ga er niet van uit dat het representatief is. Vraag een paar achtergrondkenmerken uit, zoals leeftijdsgroep en of iemand in het gebied woont of werkt, zodat je kunt zien wie er reageert.
Gelote panels. Je nodigt een willekeurige steekproef van bewoners uit, bijvoorbeeld uit de Basisregistratie Personen, en selecteert uit de aanmeldingen een groep die lijkt op de buurt. De VNG en BZK beschrijven in hun handreiking burgerberaden (2024) hoe dat werkt: een eerste uitnodiging aan duizenden inwoners, daarna een tweede loting op kenmerken als leeftijd, geslacht en opleiding. De handreiking raadt aan deelnemers een vergoeding te geven, omdat dat de deelname inclusiever maakt. Een geloot panel is zwaarder dan de andere methoden, en de inzet vraagt meestal om een overheid als opdrachtgever. Op projectniveau kun je wel een kleinere variant gebruiken, zoals een geloot klankbord van twintig bewoners rond één inrichtingskeuze.
Representativiteit meten in plaats van aannemen
Geen enkele methode is op zichzelf representatief. Het gaat om de combinatie, en om eerlijkheid over het resultaat. Een paar praktische stappen:
Maak vooraf een beeld van wie er in het gebied woont en werkt. Denk aan leeftijdsopbouw, huishoudens, talen, aantal bedrijven en scholen.
Bepaal per groep hoe je hem bereikt en wat ‘genoeg’ is. Niet elke groep hoeft even groot te zijn, maar je moet weten wie ontbreekt.
Registreer bij elke activiteit een paar kenmerken van deelnemers, zonder meer persoonsgegevens te vragen dan nodig.
Vergelijk halverwege: welke groepen zie je niet terug? Zet daar een extra methode op in.
Rapporteer in je participatieverslag welke groepen je wel en niet bereikte, en hoe je dat hebt meegewogen.
Dat laatste is belangrijk. Een eerlijk verslag dat zegt ‘jongeren hebben we nauwelijks gesproken’ is sterker dan een verslag dat ‘de buurt’ laat spreken terwijl het om veertig mensen in een zaal ging.
Terugkoppeling: de stap die het vaakst ontbreekt
Mensen die zelden meedoen, haken het snelst af als ze niets terughoren. In Bernheze zeiden meerdere inwoners dat ze na eerdere meldingen of vragen nooit reactie kregen. Ze verwachten niet meteen een volledig antwoord, wel een bevestiging dat hun bericht is ontvangen, wat ermee gebeurt en wat de uitkomst is. Onderzoek van De Haagse Hogeschool naar Haagse burgerberaden (september 2025) wijst in dezelfde richting: houd deelnemers na afloop structureel betrokken, bijvoorbeeld via een monitorgroep.
Terugkoppelen hoeft niet groot te zijn. Een korte boodschap in gewone taal werkt: ‘Dit hoorden we, dit doen we ermee, dit kan niet en waarom.’ Gebruik daarvoor dezelfde kanalen waarmee je mensen bereikte. Wie je op het schoolplein sprak, lees je geen raadsvoorstel voor. In het bouwen.app-platform kun je bijvoorbeeld een projectupdate plaatsen en een pushbericht sturen aan alleen de bewoners van een straat of werkvak. De webapp werkt zonder app store, en lezers kunnen tekstgrootte en regelafstand aanpassen. Dat verlaagt drempels, maar vervangt het gesprek op straat niet.
Conclusie: kies bewust, en wees eerlijk over wie ontbreekt
Een informatieavond laat je vooral horen wie al betrokken is. Wil je weten wat er echt in een buurt leeft, dan combineer je methoden: ophaalgesprekken via sleutelpersonen, straatgesprekken op verschillende tijden, korte digitale vragen en waar het past een geloot panel. Meet wie je bereikt, stuur bij als groepen ontbreken, en koppel terug in de taal en via de kanalen van de mensen die meededen. Begin klein. Kies voor je volgende project één groep die je tot nu toe miste, en spreek vóór de eerste bijeenkomst af hoe je die bereikt.
Bekijk wat er voor jouw project mogelijk is. Plan een demo.
Bronnen
Burgerperspectieven 2026, bericht 1: De stemming, Sociaal en Cultureel Planbureau, 3 maart 2026
PIAAC 2023: Kernvaardigheden van volwassenen. Resultaten van de Nederlandse survey, Kohnstamm Instituut (via Eerste Kamer), december 2024
Bereiken, benaderen en begeleiden van inwoners met een migratieachtergrond met geldzorgen, armoede en schulden, Kennisplatform Inclusief Samenleven, mei 2025
Andere mensen aan tafel, Informatiepunt Leefomgeving (IPLO), geraadpleegd oktober 2026
Participatie bij de omgevingsvergunning, Informatiepunt Leefomgeving (IPLO), geraadpleegd oktober 2026
Wet versterking participatie op decentraal niveau (Stb. 2024, 203), Nederlands Juristenblad / Staatsblad, 5 juni 2024; in werking 1 januari 2025
Verslag straatinterviews participatie, Gemeente Bernheze, januari 2026
Vragen windenergie Stichtse Vecht – update juli 2025, Provincie Utrecht, juli 2025
Handreiking kinder- en jongerenparticipatie, VNG en ministerie van BZK, 2025
Handreiking burgerberaden, VNG en ministerie van BZK, 2024
Impact van de burgerberaden Laakkwartier-Spoorwijk en Statenkwartier, De Haagse Hogeschool, 1 september 2025
Beeld: Fons Heijnsbroek via Unsplash.










